Basit Usülden Gerçek Usule Geçen Kahvehane ve Kıraathanelerde Muhasebe ve Vergilendirme İşlemleri

Türkiye’de küçük esnafın vergilendirilmesinde uzun yıllar boyunca uygulanan basit usul vergilendirme sistemi, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nda düzenlenmiş özel bir vergileme yöntemidir. Bu sistem özellikle kahvehane ve kıraathane gibi küçük ölçekli işletmeler açısından muhasebe ve vergi yükünü azaltmayı amaçlamıştır. Ancak zaman içinde ekonomik şartların değişmesi, kayıt dışılıkla mücadele politikaları ve vergi tabanının genişletilmesi hedefleri doğrultusunda basit usulün kapsamı daraltılmıştır.

Bu kapsamda, kanuni düzenlemeler gereği bazı faaliyet kollarında yer alan mükelleflerin basit usulde vergilendirilmesine son verilmiş ve bu mükelleflerin yılbaşı itibarıyla zorunlu olarak gerçek usule geçmesi hüküm altına alınmıştır. Kahvehane ve kıraathaneler de bu düzenlemelerden doğrudan etkilenen işletmeler arasındadır.

Bu makalede; Basit Usülden Gerçek Usule Geçen Kahvehane ve Kıraathanelerde Muhasebe ve Vergilendirme İşlemleri, tamamen resmî mevzuat, kanun maddeleri ve idari düzenlemeler esas alınarak ayrıntılı biçimde ele alınmaktadır.

Basit Usul Vergilendirme Sisteminin Hukuki Dayanağı

Basit usul vergilendirme, 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 46, 47 ve 48’inci maddelerinde düzenlenmiştir.

Gelir Vergisi Kanunu Madde 46

Bu maddede, ticari kazanç sahiplerinden basit usulde vergilendirilecek mükellefler tanımlanmıştır. Kanun hükmüne göre;

“Basit usulde ticari kazanç, bu Kanunun 47 ve 48 inci maddelerinde yazılı şartları topluca taşıyanların ticari kazançlarıdır.”

Aynı maddede, basit usule tabi olma şartlarının kaybedilmesi halinde uygulanacak usul açıkça düzenlenmiştir:

“Basit usule tabi olmanın şartlarından herhangi birini takvim yılı içinde kaybedenler, ertesi takvim yılı başından itibaren gerçek usulde vergilendirilirler.”

Bu hüküm, basit usulden gerçek usule geçişin kanuni zorunluluk olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Basit Usulde Vergilendirilebilmenin Şartları

Basit usulden yararlanabilmek için mükelleflerin genel ve özel şartları birlikte sağlaması gerekir.

Genel Şartlar (GVK Madde 47)

Kendi işinde bilfiil çalışmak veya işin başında bulunmak,
İşyerinin kira olması,
Başka bir ticari, zirai veya mesleki faaliyetten dolayı gerçek usulde gelir vergisine tabi olmamak.

Özel Şartlar (GVK Madde 48)

Yıllık alım, satım ve hasılat tutarlarının her yıl belirlenen sınırları aşmaması,
Faaliyetin, basit usul kapsamı dışında bırakılan işler arasında yer almaması.

Bu şartlardan herhangi birinin ihlali halinde, mükellefin basit usulden yararlanması mümkün değildir.

Kanun Gereği Gerçek Usule Zorunlu Geçiş

Son yıllarda yapılan yasal düzenlemelerle birlikte, bazı sektörlerde faaliyet gösteren mükelleflerin basit usulde kalması kanun koyucu tarafından uygun görülmemiştir.

Cumhurbaşkanı Kararları ve İdari Düzenlemeler

Cumhurbaşkanı’na verilen yetki kapsamında çıkarılan kararlar ile;

Büyükşehir belediyesi sınırları içinde faaliyet gösteren,
Nüfusu belirli bir seviyenin üzerinde olan yerleşim yerlerinde bulunan,
Hizmet hacmi ve müşteri yoğunluğu yüksek olan

kahvehane ve kıraathanelerin, basit usulde vergilendirilmesi uygulamasına son verilmiştir.

Bu düzenlemeler uyarınca, ilgili mükellefler herhangi bir talepte bulunmaksızın, takvim yılı başından itibaren otomatik olarak gerçek usule geçirilmiştir.

Basit Usülden Gerçek Usule Geçişin Kahvehane ve Kıraathanelere Etkisi

Kahvehane ve kıraathaneler, faaliyet konusu itibarıyla basit usul kapsamına uzun yıllar dahil edilmiştir. Ancak yapılan düzenlemelerle birlikte bu işletmeler;

Artık KDV mükellefi olmuş,
Defter tutma yükümlülüğü altına girmiş,
Düzenli beyanname verme zorunluluğu ile karşı karşıya kalmıştır.

Bu durum, işletmelerin hem mali disiplin hem de muhasebe altyapısı açısından yeniden yapılandırılmasını zorunlu kılmıştır.

Basit Usülden Gerçek Usule Geçen Kahvehanelerde Muhasebe İşlemleri

Mükellefiyetin Güncellenmesi

Gerçek usule geçişle birlikte, vergi dairesi nezdinde mükellefiyet türü değişir. Basit usul terk edilir ve ticari kazanç – gerçek usul mükellefiyeti tesis edilir.

Defter Tutma Yükümlülüğü

Kahvehaneler genel olarak işletme hesabı esasına göre defter tutmakla yükümlüdür. Faaliyet hacminin büyüklüğüne göre izleyen yılda bilanço esasına geçilmesi de mümkündür.

İzleyen yılda belli ciro haddini aşması durumunda bilançoya geçerse tutulması gereken defterler şunlardır:

Yevmiye Defteri
Defter-i Kebir
Envanter Defteri

Belge Düzeni

Gerçek usulde;

Fatura düzenlenmesi zorunludur,
Alış ve gider belgeleri usulüne uygun şekilde muhafaza edilir.

Basit Usülden Gerçek Usule Geçen Kahvehanelerde Vergilendirme İşlemleri

Katma Değer Vergisi (KDV)

Gerçek usule geçen kahvehaneler, sundukları hizmetler ve yaptıkları satışlar üzerinden KDV hesaplamak ve beyan etmekle yükümlüdür.

Geçici Vergi

Üçer aylık dönemler itibarıyla geçici vergi beyannamesi verilir. Bu vergi, yıl sonunda hesaplanan gelir vergisinden mahsup edilir.

Gelir Vergisi

Takvim yılı sonunda elde edilen ticari kazanç üzerinden gelir vergisi beyannamesi düzenlenir.

Basit Usülden Gerçek Usule Geçen Kıraathanelerde Muhasebe İşlemleri

Kıraathaneler, kahvehanelere kıyasla daha geniş faaliyet alanına sahip olabilmektedir. Oyun alanları, organizasyonlar ve sosyal etkinlikler nedeniyle muhasebe kayıtları daha ayrıntılı tutulmalıdır.

Gelir türleri ayrı ayrı izlenmelidir
Demirbaş ve amortisman kayıtları düzenli yapılmalıdır
Stok ve sarf malzemeleri kontrol altında tutulmalıdır

Basit Usülden Gerçek Usule Geçen Kıraathanelerde Vergilendirme İşlemleri

Kıraathaneler gerçek usulde;

KDV,
Geçici vergi,
Gelir vergisi,
Muhtasar ve prim hizmet beyannamesi

yükümlülüklerini yerine getirmek zorundadır.

Geçiş Sürecinde Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar

Geçiş tarihi doğru belirlenmelidir
Basit usul dönemi ile gerçek usul dönemi gelirleri karıştırılmamalıdır
Açılış envanteri doğru şekilde düzenlenmelidir
Vergi cezalarına mahal verilmemelidir

Basit usülden gerçek usule geçiş, kahvehane ve kıraathaneler için isteğe bağlı değil, kanuni bir zorunluluktur. (Ancak oturularak çay içilmeyen, masa, sandalye olmayan, belli bir kira ve ciro hadlerini aşmamış, küçük çay ocakları vergi dairesine dilekçe yazılarak, yoklamacı incelemesi neticesinde Basit usüle dönüş yapabilmektedir.) Gelir Vergisi Kanunu ve Cumhurbaşkanı kararları ile yapılan bu düzenlemeler, işletmelerin daha şeffaf ve kayıtlı bir yapıya kavuşmasını hedeflemektedir.

Bu süreçte doğru muhasebe uygulamaları ve mevzuata uygun hareket edilmesi, işletmelerin mali risklerini azaltacaktır.